⚖️ ભારતીય રાજ્યવ્યવસ્થા: કેન્દ્ર-રાજ્ય અને કટોકટી સંબંધિત 40 MCQs
1. કેન્દ્ર-રાજ્ય ધારાસીય સંબંધો વિશે કયા વિધાનો સાચા છે?
1. સંસદ સમગ્ર ભારત માટે કાયદો બનાવી શકે.
2. રાજ્યનો કાયદો રાજ્ય બહાર લાગુ પડતો નથી.
3. 'અવશેષ સત્તાઓ' રાજ્ય સરકાર પાસે છે.
2. રાષ્ટ્રીય કટોકટી (Art. 352) વિશે સાચા વિધાનો પસંદ કરો:
1. મંત્રીમંડળની લેખિત ભલામણ જરૂરી.
2. જાહેરાતને 2 મહિનામાં સંસદની મંજૂરી મળવી જોઈએ.
3. લોકસભાનો કાર્યકાળ એક સમયે 1 વર્ષ વધારી શકાય.
3. આંતરરાજ્ય પરિષદ (Art. 263) વિશે સાચા વિધાનો કયા?
1. સ્થાપના રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા.
2. વડાપ્રધાન તેના અધ્યક્ષ.
3. તે કાયમી બંધારણીય સંસ્થા છે.
4. રાષ્ટ્રપતિ શાસન (Art. 356) વિશે સાચું પસંદ કરો:
1. બંધારણીય તંત્ર નિષ્ફળ જાય ત્યારે લાગુ પડે.
2. મહત્તમ 3 વર્ષ લંબાવી શકાય.
3. વિધાનસભા આપોઆપ બરખાસ્ત થઈ જાય છે.
5. આંતરરાજ્ય નદી જળ વિવાદ (Art. 262) વિશે કયા વિધાનો સાચા?
1. સંસદ કાયદા દ્વારા નિકાલની જોગવાઈ કરી શકે.
2. સુપ્રીમ કોર્ટને હસ્તક્ષેપની સત્તા નથી.
3. ટ્રિબ્યુનલનો નિર્ણય અંતિમ અને બંધનકર્તા.
6. નાણાકીય કટોકટી (Art. 360) વિશે સાચા વિધાનો:
1. ભારતમાં અત્યાર સુધી કદી લાદવામાં નથી આવી.
2. એકવાર મંજૂર થયા પછી અનિશ્ચિત સમય અમલી રહે.
3. હાઈકોર્ટ જજોના પગાર ઘટાડી શકાય.
7. ઝોનલ કાઉન્સિલ (Zonal Councils) વિશે સાચા વિધાનો:
1. તે બંધારણીય સંસ્થા છે.
2. અધ્યક્ષ કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી હોય છે.
3. સ્થાપના રાજ્ય પુનર્ગઠન અધિનિયમ 1956 હેઠળ થઈ.
8. 44મો બંધારણીય સુધારો અને કટોકટી બાબતે સાચા વિધાનો:
1. 'સશસ્ત્ર બળવો' શબ્દ ઉમેરાયો.
2. Art. 20 અને 21 સ્થગિત કરી શકાતા નથી.
3. લોકસભા કાર્યકાળ 6 થી ઘટાડી 5 વર્ષ કરાયો.
9. રાજ્યની યાદી પર સંસદની સત્તા (Art. 249) વિશે સાચા વિધાનો:
1. રાજ્યસભા 2/3 બહુમતીથી ઠરાવ પસાર કરે તો સંસદ કાયદો બનાવી શકે.
2. ઠરાવ એક સમયે 1 વર્ષ અમલી રહે.
3. આ કાયદો કાયમી રાજ્ય યાદીનો વિષય બને છે.
10. નાણા આયોગ (Art. 280) વિશે સાચા વિધાનો:
1. કેન્દ્ર-રાજ્ય વચ્ચે ટેક્સની વહેંચણીની ભલામણ કરે.
2. રાષ્ટ્રપતિ દર 5 વર્ષે નિમણૂક કરે.
3. ભલામણો સરકાર માટે બંધનકર્તા હોય છે.
11. સુપ્રીમ કોર્ટનું મૂળ અધિકારક્ષેત્ર (Art. 131) વિશે સાચા વિધાનો:
1. કેન્દ્ર-રાજ્ય વિવાદો સીધા સંભળાય.
2. નદી જળ વિવાદો આ હેઠળ આવે.
3. રાજ્યો વચ્ચેના કાનૂની વિવાદો સમાવિષ્ટ છે.
12. GST કાઉન્સિલ (Art. 279A) વિશે સાચું પસંદ કરો:
1. તે બંધારણીય સંસ્થા છે.
2. નાણામંત્રી તેના અધ્યક્ષ.
3. દરેક રાજ્ય પાસે સમાન મતાધિકાર છે.
13. કલમ 365 ના ઉપયોગ વિશે સાચા વિધાનો:
1. કેન્દ્રની સૂચના ન પાળે તો રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાદી શકાય.
2. આ કલમ રાષ્ટ્રીય કટોકટી સાથે જોડાયેલ છે.
3. આને પણ 'બંધારણીય તંત્રની નિષ્ફળતા' ગણાય.
14. સરકારીયા આયોગ વિશે સાચું પસંદ કરો:
1. સ્થાપના 1983 માં થઈ.
2. રાજ્યપાલ પદ નાબૂદ કરવાની ભલામણ કરી.
3. આંતરરાજ્ય પરિષદ સ્થાપવા ભાર મૂક્યો.
15. અખિલ ભારતીય સેવાઓ (Art. 312) વિશે સાચું:
1. નવી સેવા બનાવવાની સત્તા માત્ર રાજ્યસભા પાસે (ઠરાવ દ્વારા).
2. IAS-IPS કેન્દ્ર-રાજ્ય વચ્ચે વહીવટી કડી છે.
3. અંતિમ નિયંત્રણ રાજ્ય સરકારનું હોય છે.
16. ભારતમાં કેન્દ્ર-રાજ્ય સંબંધો કયા દેશના બંધારણ પર આધારિત છે?
17. કયા અનુચ્છેદ હેઠળ સંસદ 'અવશેષ સત્તાઓ' પર કાયદો બનાવી શકે છે?
18. 'સંયુક્ત યાદી' (Concurrent List) નો વિચાર કયા દેશ પાસેથી લેવામાં આવ્યો છે?
19. રાષ્ટ્રીય કટોકટી દરમિયાન કયા મૂળભૂત અધિકારો સ્થગિત કરી શકાતા નથી?
20. રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાદવા માટેનો ઠરાવ સંસદમાં કેટલી બહુમતીથી પસાર થવો જોઈએ?
21. આંતરરાજ્ય વેપાર અને વાણિજ્યનો ઉલ્લેખ બંધારણના કયા ભાગમાં છે?
22. કયા પંચે 'રાજ્યપાલ' ને રાજ્યની બહારની તટસ્થ વ્યક્તિ હોવી જોઈએ તેવી ભલામણ કરી હતી?
23. નીચેનામાંથી કયું કેન્દ્ર-રાજ્ય સંબંધો સાથે જોડાયેલું નથી?
24. બંધારણના કયા અનુચ્છેદ મુજબ સંસદ 'આંતરરાજ્ય વેપાર પંચ' સ્થાપી શકે છે?
25. લોકસભાના કાર્યકાળને કટોકટી દરમિયાન એક સમયે કેટલો વધારી શકાય?
26. કટોકટીની જાહેરાત રાષ્ટ્રપતિ ગમે ત્યારે પાછી ખેંચી શકે?
27. 'સહકારી સંઘવાદ' (Cooperative Federalism) શબ્દ કોણે આપ્યો હતો?
28. ઉત્તર-પૂર્વીય પરિષદ (North-Eastern Council) ની સ્થાપના કયા વર્ષમાં થઈ હતી?
29. નાણાકીય કટોકટી માટે બંધારણની કઈ કલમ છે?
30. કઈ કલમ હેઠળ સંસદ 'નવી અખિલ ભારતીય સેવા' બનાવી શકે છે?
31. પંચાયતો માટે રાજ્ય નાણા આયોગ (State Finance Commission) ની રચના કઈ કલમ હેઠળ થાય?
32. ભારતમાં સૌપ્રથમ રાષ્ટ્રપતિ શાસન કયા રાજ્યમાં લાદવામાં આવ્યું હતું?
33. પંજાબમાં 3 વર્ષથી વધુ સમય માટે રાષ્ટ્રપતિ શાસન કઈ રીતે લાદવામાં આવ્યું હતું?
34. કેન્દ્ર દ્વારા રાજ્યોને અપાતી 'સહાયક ગ્રાન્ટ' (Statutory Grants) કયા અનુચ્છેદમાં છે?
35. 'ડિસ્ક્રિશનરી ગ્રાન્ટ' (Discretionary Grants) ની જોગવાઈ કયા અનુચ્છેદમાં છે?
36. કયા કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું કે 'રાષ્ટ્રપતિ શાસન' ન્યાયિક સમીક્ષાને પાત્ર છે?
37. રાષ્ટ્રીય કટોકટીની જાહેરાત પાછી ખેંચવા માટે લોકસભાના કેટલા સભ્યોની નોટિસ જરૂરી?
38. 'વ્યાપારી પવનો' (Trade Winds) ની જેમ બદલાતા કેન્દ્ર-રાજ્ય સંબંધોની ચર્ચા કયા પંચે કરી હતી?
39. આંતરરાજ્ય નદી જળ વિવાદ અધિનિયમ કયા વર્ષે પસાર થયો હતો?
40. બંધારણના કયા ભાગમાં 'કેન્દ્ર-રાજ્ય નાણાકીય સંબંધો' (Art. 264-293) નો ઉલ્લેખ છે?
