Parliament

Indian Polity — Blog 4

સંસદ: રચના, અધિકારો અને કામ કરવાની પ્રક્રિયા

GPSC • UPSC • તલાટી • પોલીસ — માટે સ્પષ્ટ, સરળ અને પરીક્ષા-મિત્ર નોંધો

📑 Table of Contents

સંસદ શું છે? સંસદની રચના લોકસભા — લોકોનું ગૃહ રાજ્યસભા — રાજ્યોનું ગૃહ સંસદના સેશન કાયદા (Bill) કેવી રીતે બનતા? Money Bill vs Ordinary Bill સંસદના મુખ્ય અધિકારો સરકાર પર સંસદનો નિયંત્રણ Exam Key Points Practice Questions

ભારતમાં લોકશાહીની હૃદયસ્થળ છે — સંસદ. અહીં ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ રાષ્ટ્રીય મુદ્દાઓ પર ચર્ચા કરે છે, કાયદા બનાવે છે અને સરકારને જવાબદાર રાખે છે.

યાદ રાખો: સંસદ લોકોની ઇચ્છાનું પ્રતિબિંબ છે.

1️⃣ સંસદની રચના

ઘટક	અર્થ
રાષ્ટ્રપતિ	સંવિધાનિક વડા
લોકસભા	સીધા લોકોને પ્રતિનિધિત્વ
રાજ્યસભા	રાજ્યોનું પ્રતિનિધિત્વ

2️⃣ લોકસભા — લોકોનું ગૃહ

• સભ્યો સીધા લોકોથી ચૂંટાય છે
• મર્યાદિત કાર્યકાળ — 5 વર્ષ
• સરકાર લોકસભા સમક્ષ જવાબદાર

લોકસભા ભંગ થઈ શકે — એટલે તેને “Lower House” કહે છે, પરંતુ શક્તિમાં ઘણીવાર વધુ મજબૂત.

3️⃣ રાજ્યસભા — રાજ્યોનું ગૃહ

• સ્થાયી ગૃહ — ભંગ થતું નથી
• દર 2 વર્ષે 1/3 સભ્યો બદલાય
• સભ્યો રાજ્ય વિધાનસભા દ્વારા ચૂંટાય છે

4️⃣ સંસદના સેશન

વર્ષમાં સામાન્ય રીતે ત્રણ સેશન થાય છે:

• Budget Session
• Monsoon Session
• Winter Session

5️⃣ બિલ કાયદો કેવી રીતે બને?

એક બિલ બંને ગૃહોમાં ચર્ચાય છે, સુધારા થાય છે, મતદાન થાય છે — પછી રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી મળે ત્યારે તે કાયદો બને છે.

કાયદા બનાવવાની આ ખુલ્લી પ્રક્રિયા લોકશાહીને પારદર્શક બનાવે છે.

6️⃣ Money Bill vs Ordinary Bill

Money Bill	Ordinary Bill
ફક્ત લોકસભામાં રજૂ	બંને ગૃહોમાં રજૂ
રાજ્યસભા માત્ર સૂચન કરી શકે	બંનેની મંજूरी જરૂરી

7️⃣ સંસદના મુખ્ય અધિકારો

• કાયદા બનાવવાં
• બજેટ પાસ કરવું
• કર વસૂલવાની મંજૂરી
• યુદ્ધ/શાંતિ સંબંધિત ચર્ચા

8️⃣ સરકાર પર નિયંત્રણ

સંસદ પ્રશ્નો પૂછે છે, ચર્ચા કરે છે, તાત્કાલિક મુદ્દાઓ ઉઠાવે છે — જેથી સરકાર જવાબદાર રહે.

આથી જ સંસદને “લોકશાહીનો રક્ષક” કહેવાય છે.

📝 Exam Key Points

• દ્વિ-ગૃહીય સંસદ
• લોકસભા — 5 વર્ષ
• રાજ્યસભા — સ્થાયી
• Money Bill — ફક્ત લોકસભા

Practice Questions:
1) રાજ્યસભા ભંગ કેમ થતી નથી?
2) Money Bill પર રાજ્યસભાની ભૂમિકા શું?
3) સંસદના ત્રણ ઘટકો કયા?
4) લોકસભાને “House of People” કેમ કહેવાય?