ભારતીય બંધારણનું આમુખ (Preamble)
આમુખ એટલે બંધારણનો પરિચય અથવા તેની પ્રસ્તાવના. તે બંધારણનો સારાંશ અને તેનો આત્મા છે. પ્રખ્યાત ન્યાયવિદ એન.એ. પાલખીવાલાએ આમુખને 'બંધારણનું ઓળખપત્ર' ગણાવ્યું છે.
ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ:
ભારતીય બંધારણનું આમુખ પંડિત જવાહરલાલ નેહરુ દ્વારા 13 ડિસેમ્બર, 1946 ના રોજ રજૂ કરવામાં આવેલા 'ઉદ્દેશ્ય પ્રસ્તાવ' (Objectives Resolution) પર આધારિત છે. જેનો બંધારણ સભા દ્વારા 22 જાન્યુઆરી, 1947 ના રોજ સ્વીકાર કરવામાં આવ્યો હતો.
ભારતીય બંધારણનું આમુખ પંડિત જવાહરલાલ નેહરુ દ્વારા 13 ડિસેમ્બર, 1946 ના રોજ રજૂ કરવામાં આવેલા 'ઉદ્દેશ્ય પ્રસ્તાવ' (Objectives Resolution) પર આધારિત છે. જેનો બંધારણ સભા દ્વારા 22 જાન્યુઆરી, 1947 ના રોજ સ્વીકાર કરવામાં આવ્યો હતો.
1. આમુખનું મૂળ લખાણ (Preamble Text)
"અમે ભારતના લોકો, ભારતને એક સાર્વભૌમ, સમાજવાદી, બિનસાંપ્રદાયિક, લોકશાહી પ્રજાસત્તાક તરીકે સંસ્થાપિત કરવાનો તથા તેના સર્વે નાગરિકોને:
સામાજિક, આર્થિક અને રાજકીય ન્યાય;
વિચાર, અભિવ્યક્તિ, માન્યતા, ધર્મ અને ઉપાસનાની સ્વતંત્રતા;
દરજ્જા અને તકની સમાનતા પ્રાપ્ત થાય તેમ કરવાનું અને તેઓ સર્વેમાં વ્યક્તિનું ગૌરવ અને રાષ્ટ્રની એકતા અને અખંડિતતા સુદ્રઢ કરે તેવી બંધુતા વિકસાવવાનો ગંભીરતાપૂર્વક સંકલ્પ કરીને;
અમારી બંધારણ સભામાં આજે ૨૬ નવેમ્બર, ૧૯૪૯ ના રોજ આથી આ બંધારણ અપનાવીએ છીએ, તેને અધિનિયમિત કરીએ છીએ અને અમારી જાતને અર્પિત કરીએ છીએ."
સામાજિક, આર્થિક અને રાજકીય ન્યાય;
વિચાર, અભિવ્યક્તિ, માન્યતા, ધર્મ અને ઉપાસનાની સ્વતંત્રતા;
દરજ્જા અને તકની સમાનતા પ્રાપ્ત થાય તેમ કરવાનું અને તેઓ સર્વેમાં વ્યક્તિનું ગૌરવ અને રાષ્ટ્રની એકતા અને અખંડિતતા સુદ્રઢ કરે તેવી બંધુતા વિકસાવવાનો ગંભીરતાપૂર્વક સંકલ્પ કરીને;
અમારી બંધારણ સભામાં આજે ૨૬ નવેમ્બર, ૧૯૪૯ ના રોજ આથી આ બંધારણ અપનાવીએ છીએ, તેને અધિનિયમિત કરીએ છીએ અને અમારી જાતને અર્પિત કરીએ છીએ."
2. મહત્વના ન્યાયિક કેસો અને સુપ્રીમ કોર્ટ
| કેસનું નામ (વર્ષ) | મુખ્ય ચુકાદો |
|---|---|
| બેરુબારી યુનિયન (1960) | આમુખ બંધારણનો ભાગ નથી. |
| કેશવાનંદ ભારતી (1973) | આમુખ બંધારણનો અભિન્ન ભાગ છે. |
| LIC of India (1995) | આમુખ એ બંધારણનો આંતરિક ભાગ છે. |
3. પ્રેક્ટિસ MCQs (MCQ Practice)
Q1. ભારતીય બંધારણના આમુખમાં 'બિનસાંપ્રદાયિક' શબ્દ કયા સુધારા દ્વારા ઉમેરવામાં આવ્યો?
(A) 44મો સુધારો (B) 42મો સુધારો (C) 1લો સુધારો (D) 24મો સુધારો
સાચો જવાબ: (B) 42મો બંધારણીય સુધારો (1976)
Q2. કયા કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે જાહેર કર્યું કે 'આમુખ એ બંધારણનો ભાગ છે'?
(A) બેરુબારી (B) ગોલકનાથ (C) કેશવાનંદ ભારતી (D) મિનેરવા મિલ્સ
સાચો જવાબ: (C) કેશવાનંદ ભારતી કેસ (1973)
Q3. આમુખમાં કેટલા પ્રકારના 'ન્યાય' (Justice) નો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે?
(A) બે (2) (B) ત્રણ (3) (C) ચાર (4) (D) પાંચ (5)
સાચો જવાબ: (B) ત્રણ - સામાજિક, આર્થિક અને રાજકીય ન્યાય.
Q4. ભારતીય બંધારણના આમુખનો સ્ત્રોત કયો દસ્તાવેજ છે?
(A) નહેરુ રિપોર્ટ (B) ઓગસ્ટ ઓફર (C) ઉદ્દેશ્ય પ્રસ્તાવ (D) 1935નો કાયદો
સાચો જવાબ: (C) ઉદ્દેશ્ય પ્રસ્તાવ (Objectives Resolution)
Q5. નીચેનામાંથી કયો શબ્દ 1949માં સ્વીકૃત મૂળ આમુખનો ભાગ નહોતો?
(A) સાર્વભૌમ (B) લોકશાહી (C) પ્રજાસત્તાક (D) સમાજવાદી
સાચો જવાબ: (D) સમાજવાદી (આ શબ્દ 1976 માં 42મા સુધારા દ્વારા ઉમેરાયો હતો)
