🌍 પૃથ્વીની આંતરિક સંરચના અને ભૂમિ સ્વરૂપો (40 પ્રશ્નો)
1. (વિધાન) ભૂકંપીય તરંગોમાં P-Waves ઘન, પ્રવાહી અને વાયુમાંથી પસાર થઈ શકે છે. વિધાન II: S-Waves પ્રવાહી માધ્યમમાંથી પસાર થઈ શકતા નથી, જેનાથી બાહ્ય ભૂ-ગર્ભ (Outer Core) પ્રવાહી હોવાનું સાબિત થયું.
2. (વિધાન) આગ્નેય ખડકોને 'પ્રાથમિક ખડકો' કહેવાય છે અને તેમાં જીવાશ્મિ મળી આવે છે. વિધાન II: પ્રસ્તર ખડકોનું નિર્માણ ઘસારા અને નિક્ષેપણથી થાય છે, અને તેમાં જીવાશ્મિ મળી આવે છે.
3. (વિધાન) 'મિશ્રાવરણ' (Mantle) પૃથ્વીના કુલ કદનો 84\% ભાગ રોકે છે. વિધાન II: ભૂકવચ અને મિશ્રાવરણને અલગ કરતી સીમાને ગુટેનબર્ગ અસતતતા કહેવાય છે.
4. (વિધાન) 'ગેડ પર્વતો' (Fold Mountains) નું નિર્માણ પ્લેટોની અથડામણથી સંકોચન બળને કારણે થાય છે. વિધાન II: 'ખંડ પર્વતો' (Block Mountains) નું નિર્માણ પૃથ્વીના પોપડા પર ખેંચાણ બળને કારણે થાય છે.
5. (વિધાન) પૃથ્વીના વિવિધ સ્થળોએ ગુરુત્વાકર્ષણ બળ બદલાતું રહે છે, જેને ગુરુત્વાકર્ષણ વિસંગતિ (Gravity Anomaly) કહેવાય છે. વિધાન II: પૃથ્વીના આંતરિક સ્તરોની જાણકારી માટે 'ઉલ્કાઓ' (Meteors) પ્રત્યક્ષ સ્ત્રોત ગણાય છે.
6. (વિધાન) 'દુર્બળાવરણ' (Asthenosphere) મિશ્રાવરણનો અર્ધપ્રવાહી ભાગ છે, જે ભૂ-કવચની નીચે આવેલો છે. વિધાન II: પ્લેટ ટેક્ટોનિક્સની ગતિ માટેનું બળ દુર્બળાવરણમાં થતા સંવહન પ્રવાહોમાંથી આવે છે.
7. (વિધાન) બાહ્ય ભૂ-ગર્ભ (Outer Core) પ્રવાહી છે, જે પૃથ્વીના ચુંબકીય ક્ષેત્ર માટે જવાબદાર છે. વિધાન II: આંતરિક ભૂ-ગર્ભ (Inner Core) અત્યંત દબાણ હેઠળ હોવા છતાં તેનું તાપમાન ઓછું હોય છે.
8. (વિધાન) 'પ્રથમ શ્રેણીના ભૂમિ સ્વરૂપો' માં માત્ર ભૂમિખંડો અને મહાસાગરોનો સમાવેશ થાય છે. વિધાન II: 'દ્વિતીય શ્રેણીના ભૂમિ સ્વરૂપો' માં પર્વતો, ઉચ્ચપ્રદેશો અને મેદાનોનો સમાવેશ થાય છે.
9. (વિધાન) આગ્નેય ખડકોને બે પ્રકારમાં વર્ગીકૃત કરાય છે: અંતઃસ્થ (ગ્રેનાઇટ) અને બાહ્ય (બેસાલ્ટ). વિધાન II: ભૂ-કવચ (Crust) અને મિશ્રાવરણ (Mantle) વચ્ચેની સીમાને મોહો અસતતતા કહેવામાં આવે છે.
10. (વિધાન) પૃથ્વીના પોપડાની ઘનતા 2.7 થી 3 ગ્રામ/સેમી છે અને તે મુખ્યત્વે સિલિકા અને એલ્યુમિનિયમ (SiAl) થી બનેલો છે. વિધાન II: મિશ્રાવરણ સિલિકા અને મેગ્નેશિયમ (SiMa) થી બનેલું છે અને પૃથ્વીના કુલ કદનો $84\%$ ભાગ રોકે છે.
11. (વિધાન) 'આંતર-પર્વતીય ઉચ્ચપ્રદેશ' ચારેબાજુથી પર્વતોથી ઘેરાયેલા હોય છે. વિધાન II: 'ખંડીય ઉચ્ચપ્રદેશ' નું નિર્માણ જ્વાળામુખીના લાવાના થર જામવાથી થાય છે.
12. (વિધાન) રૂપાંતરિત ખડકોનું નિર્માણ તાપમાન અને દબાણ (બંને) લાગુ પડવાથી થાય છે. વિધાન II: ચૂનાનો પથ્થર રૂપાંતરિત થઈને આરસપહાણ (Marble) બને છે.
13. (વિધાન) પ્રત્યેક 32 મીટરની ઊંડાઈએ તાપમાન 1° C વધે છે. વિધાન II: ભૂકંપીય તરંગોની ગતિમાં ફેરફાર દ્વારા આંતરિક સ્તરોની ભૌતિક સ્થિતિ જાણી શકાય છે.
14. (વિધાન) ખંડ પર્વત (Block Mountain) નું નિર્માણ પ્લેટોની અભિસારી સીમાઓ પર થાય છે. વિધાન II: જ્વાળામુખી પર્વતોનું નિર્માણ પ્લેટોની રૂપાંતરિત સીમાઓ પર થાય છે.
15. (વિધાન) ભૂ-ગર્ભ (Core) ના સૌથી વધુ ઘન (Density) ભાગમાં નિકલ અને ફેરસ (NiFe) નું સંઘટન છે. વિધાન II: આંતરિક ભૂ-ગર્ભ (Inner Core) પ્રવાહી છે, જેનાથી પૃથ્વીનું ચુંબકીય ક્ષેત્ર બને છે.
16. પૃથ્વીના કુલ કદનો સૌથી મોટો ભાગ (લગભગ 84%) કયા સ્તરનો છે?
17. ભૂ-કવચ (Crust) અને મિશ્રાવરણ (Mantle) ને અલગ કરતી સીમાને કઈ અસતતતા (Discontinuity) કહેવામાં આવે છે?
18. ખડકોના કયા પ્રકારને 'પ્રાથમિક ખડકો' પણ કહેવામાં આવે છે?
19. હિમાલય પર્વતમાળા કયા પ્રકારના પર્વતનું ઉદાહરણ છે?
20. ભારતમાં સાતપુડા પર્વતમાળા કયા પ્રકારના પર્વતનું ઉદાહરણ છે?
21. ભારતમાં અરવલ્લી પર્વતમાળા કયા પ્રકારના પર્વતનું ઉદાહરણ છે?
22. પૃથ્વી પર પ્લેટ ટેક્ટોનિક્સની ગતિ કયા સ્તર પર થાય છે?
23. મોહો અસતતતા આશરે કેટલી ઊંડાઈએ આવેલી છે?
24. કયા ખડકોમાં જીવાશ્મિ (Fossils) મળી આવે છે?
25. પૃથ્વીના પોપડામાં તાપમાન વધવાનો દર શું છે?
26. ગુરુત્વાકર્ષણ વિસંગતિ (Gravity Anomaly) શાના વિશે માહિતી આપે છે?
27. જાપાનનો ફ્યુજિયામા પર્વત કયા પ્રકારના પર્વતનું ઉદાહરણ છે?
28. આંતર-પર્વતીય ઉચ્ચપ્રદેશનું ઉદાહરણ કયું છે?
29. ગંગાના મેદાનો કયા પ્રકારના મેદાનોનું ઉદાહરણ છે?
30. ભૂ-ગર્ભ (Core) ના મુખ્ય સંઘટનનું રાસાયણિક નામ શું છે?
31. પૃથ્વીના કયા ભાગમાં સંવહન પ્રવાહો (Convection Currents) થાય છે?
32. ખડકોના કયા પ્રકારને 'નિક્ષેપકૃત ખડકો' પણ કહેવામાં આવે છે?
33. ચૂનાનો પથ્થર કયા ખડકનું ઉદાહરણ છે?
34. પર્વતોનો કયો પ્રકાર પ્લેટોની અભિસારી સીમાઓ (Convergent Boundaries) પર રચાય છે?
35. પૃથ્વી પરના કયા ભૂમિ સ્વરૂપોને 'પ્રથમ શ્રેણીના ભૂમિ સ્વરૂપો' કહેવામાં આવે છે?
36. (વિધાન) બાહ્ય ભૂ-ગર્ભ (Outer Core) પ્રવાહી છે, તેથી S-Waves અહીંથી પસાર થઈ શકતા નથી. વિધાન II: આંતરિક ભૂ-ગર્ભ (Inner Core) અત્યંત દબાણને કારણે ઘન છે.
37. (વિધાન) ઘુમ્મટાકાર પર્વતોનું નિર્માણ ભૂગર્ભમાં લાવા કે મેગ્માના દબાણથી પૃથ્વીનું પોપડું ઘુમ્મટ આકારે ઊંચકાય ત્યારે થાય છે. વિધાન II: પર્વતો, ઉચ્ચપ્રદેશો અને મેદાનોનું નિર્માણ દ્વિતીય શ્રેણીના ભૂમિ સ્વરૂપોમાં થાય છે.
38. (વિધાન) ભૂકવચ અને મિશ્રાવરણ બંનેના મુખ્ય રાસાયણિક સંઘટનમાં સિલિકા (Si) હાજર હોય છે. વિધાન II: તાપમાન, દબાણ અને ઘનતા ઊંડાઈ વધતા વધે છે.
39. (વિધાન) 'અવશિષ્ટ પર્વતો' (Residual Mountains) નું નિર્માણ બાહ્ય બળોના ઘસારા સામે ટકી રહેલા શેષ ભાગોમાંથી થાય છે. વિધાન II: 'ગેડ પર્વતો' (Fold Mountains) નું નિર્માણ આંતરિક સંકોચન બળને કારણે થાય છે.
40. (વિધાન) 'મિશ્રાવરણ' ભૂ-ગર્ભનો સૌથી મોટો ભાગ છે. વિધાન II: 'બાહ્ય ભૂ-ગર્ભ' પ્રવાહી છે અને 'આંતરિક ભૂ-ગર્ભ' ઘન છે.
